Gaaffii Xiinxalaa 1ffaa Qabeenya dhaalaa daa’ima gaa’ila gahe jalaa kan qabatee jiru dhaaltuu biraatiin osoo hin taane garee 3ffaa dhaaltuu hin taaneen yoo ta’e falmiin dhaaltuu fi nama dhaaltuu hin taane gidduutti waan ta’uuf darbinsi yeroo raawwii qabu kan kwt. 1000 jalatti tumamee jiru dha moo? Kwt 1845 jalatti tumamee jiru dha? Moo kan biraati? Murtii DhIMMWF galmee lakk30158 (jildii 7ffaa) waliin wal bira qabaa xiinxalaa. Xiinxala keessan fuula lama hin caalleen dhiyeessaa! Gaaffii Xiinxala 2ffaa Mana kutaa lama keessaa gaheen dhaaltoota abbaa keenyaa taane, abbaan keenya himatamtuu waliin qabeenya qabu mana kutaa lama akka himatamtuun qoodduuf yoo gaafatan, himatamtuun gama isheetiin mana kana keessa bara dheeraa jiraachuu isheefi erga abbaan iyyatoota ammaa du’ee illee babali’suun mana sarvisii hedduufi dallaa dhagaadhaan ijaartee kan jirtu ta’uu ibsuun bu’uura s.h.h kwt.1261tti tilmaama gatii kutaa tokkoo kanfaleefii mannicha akkan oolfadhu jechuun deebii kenniteetti. Abbaa Alangaa dhimma Hariiroo Hawaasaa falmitu yoo ta’e sirni qooddii bifa kamiin akka taasifamu falmita himattoota bakka yoo buutu; himatamtuu yoo bakka buutu hoo? Abbaa Seeraa dhimma kana ilaaluuf moggaafamte yoo ta’e sirna qooddii qabeenya falmii kaasee haala kamiin taasifta? Seera Rogummaa qabu Seera Maatii Naannoo Oromiyaa fi SHH ilaaluun, moojulii seera dhaalaa Sirna Qooddii Qabeenya Dhaalaa jedhu sirnaan dubbisuun deebii keessan fuula lama hin caalleen deebisaa!

በመጀመሪያ፣ የውርስ ንብረት በወራሽ ባልሆነ ሶስተኛ ወገን ሲያዝ የሚነሳው ክርክር የውርስ ክርክር (action for recovery of inheritance) ነው። ለዚህ ዓይነቱ ክርክር የሚመለከተው የጊዜ ገደብ በፍትሐ ብሔር ሕግ (F.B.H.) ቁጥር 1000 ስር የተደነገገው ነው።

የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1000 (1) አንድ ሰው የውርስ ንብረት መብቱን ለማስከበር ክስ ማቅረብ የሚችለው ወራሽ መሆኑን ካወቀበት ወይም ማወቅ ከነበረበት ቀን ጀምሮ በአስር ዓመት ውስጥ እንደሆነ ይደነግጋል። ይህ ድንጋጌ በተለይ የውርስ ንብረት በሌላ ወራሽ ወይም በሶስተኛ ወገን ተይዞ ሲገኝ የሚመለከት ነው።

የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1845 ደግሞ በአጠቃላይ የውል ያልሆኑ የኃላፊነት ግዴታዎች (non-contractual liabilities) ላይ የሚነሱ ክሶች የጊዜ ገደብን የሚመለከት ነው። ይህ ድርጊቱ ከተፈጸመበት ቀን ጀምሮ በአንድ ዓመት ውስጥ ወይም ጉዳቱ ከደረሰበት ቀን ጀምሮ በአምስት ዓመት ውስጥ ክስ መቅረብ እንዳለበት ይደነግጋል። ይህ ድንጋጌ ከውርስ ንብረት ጋር በተያያዘ ለሚነሱ ክርክሮች ቀጥተኛ አግባብ የለውም።

30158. ትንተና የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰበር መዝገብ ቁጥር 30158 (ጥራዝ 7) ላይ የሰጠው ውሳኔ ይህንን ጉዳይ በግልጽ አስቀምጧል። ሰበር ሰሚ ችሎቱ የውርስ ንብረት በወራሽ ባልሆነ ሶስተኛ ወገን ተይዞ ሲገኝ የሚነሳው ክርክር የውርስ መብትን የማስከበር ክስ እንደሆነ እና ለዚህም የሚመለከተው የጊዜ ገደብ የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1000 እንደሆነ አረጋግጧል። ፍርድ ቤቱ የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1845 ለዚህ ዓይነቱ ክርክር ተፈጻሚነት እንደሌለው በግልጽ አስቀምጧል።

ስለዚህ፣ የውርስ ንብረት በወራሽ ባልሆነ ሶስተኛ ወገን ተይዞ ሲገኝ፣ ወራሽ የውርስ መብቱን ለማስከበር የሚያቀርበው ክስ የሚገዛው በፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1000 ስር በተደነገገው የአስር ዓመት የጊዜ ገደብ ነው። የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1845 ለዚህ ጉዳይ አግባብነት የለውም።

የጥያቄ ትንተና 2ኛ

ይህ ጥያቄ የሚያጠነጥነው በጋራ ንብረት ክፍፍል ላይ ሲሆን፣ በተለይም የሟች አባት ንብረት የሆነ ባለ ሁለት ክፍል ቤት ክፍፍልን ይመለከታል።

1. የአቃቤ ሕግ ሚና (የሲቪል ጉዳይ)

ሀ) ከከሳሾች (የሟች አባት ወራሾች) ጎን ሆነው ሲከራከሩ:
ከሳሾችን ወክለው የሚከራከሩ ከሆነ፣ የጋራ ንብረት ክፍፍል በፍትሐ ብሔር ሕግ (F.B.H.) ቁጥር 1261 እና በኦሮሚያ ክልል የቤተሰብ ሕግ ድንጋጌዎች መሰረት መሆን እንዳለበት ይከራከራሉ።

• የጋራ ንብረት ክፍፍል መርህ: ንብረቱ በዓይነት ሊከፈል የሚችል ከሆነ፣ በእኩል ድርሻ በወራሾች እና በተከሳሽ መካከል እንዲከፈል ይከራከራሉ።
• የተከሳሽ ጥያቄ: ተከሳሽ ቤቱን ማስፋፋቷን እና አጥር መስራቷን ብትገልጽም፣ እነዚህ ወጪዎች የጋራ ንብረት ክፍፍልን መርህ ሊለውጡ እንደማይችሉ ይከራከራል። ይልቁንም፣ ተከሳሽ ያወጣችው ወጪ ለንብረቱ ዋጋ ጭማሪ ካደረገ፣ ይህ ወጪ በንብረት ግምት ጊዜ ሊታሰብበት እንደሚችል፣ ነገር ግን የንብረቱን ሙሉ ባለቤትነት እንደማይሰጣት ይገልጻል።
• የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1261: ይህ አንቀጽ የጋራ ንብረት ባለቤቶች ንብረቱን በዓይነት መከፋፈል ካልቻሉ ወይም አንዱ ባለቤት ንብረቱን ሙሉ በሙሉ ለመውሰድ ከፈለገ፣ ለሌላው ባለቤት ተመጣጣኝ ካሳ እንዲከፍል ይደነግጋል። ከሳሾች ይህንን አንቀጽ በመጥቀስ፣ ቤቱ በዓይነት ሊከፈል የማይችል ከሆነ፣ ተከሳሽ የከሳሾችን ድርሻ ተመጣጣኝ ዋጋ ከፍላ ቤቱን ሙሉ በሙሉ እንድትወስድ ወይም ቤቱ ተሽጦ ገንዘቡ እንዲከፋፈል ይከራከራሉ።

ለ) ከተከሳሽ ጎን ሆነው ሲከራከሩ:
ተከሳሽን ወክለው የሚከራከሩ ከሆነ፣ በዋናነት በፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1261 ላይ ተመስርተው ይከራከራሉ።

• የረጅም ጊዜ ቆይታ እና መሻሻሎች: ተከሳሽ በቤቱ ውስጥ ለረጅም ጊዜ መኖሯን እና ቤቱን ማስፋፋቷን፣ የሰርቪስ ቤቶችን እና የድንጋይ አጥር መገንባቷን በማስረጃነት ያቀርባሉ። እነዚህ መሻሻሎች የንብረቱን ዋጋ በእጅጉ እንደጨመሩ ይገልጻሉ።
• የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1261 አተገባበር: ተከሳሽ የቤቱን አንድ ክፍል ዋጋ ከፍላ ቤቱን ሙሉ በሙሉ እንድትወስድ የመጠየቅ መብት እንዳላት ይከራከራሉ። ይህ የሆነበት ምክንያት ተከሳሽ በቤቱ ላይ ከፍተኛ መሻሻሎችን በማድረጓ እና ለረጅም ጊዜ በመኖሯ ምክንያት ከሌሎች ወራሾች የበለጠ የባለቤትነት ፍላጎት ስላላት ነው።
• የንብረት ግምት: የንብረቱ ትክክለኛ ዋጋ እንዲገመት እና ተከሳሽ የከሳሾችን ድርሻ ተመጣጣኝ ዋጋ ከፍላ ቤቱን እንድትወስድ ይከራከራሉ።

2. የዳኛ ሚና (የንብረት ክፍፍል ስርዓት)

ዳኛ ከሆኑ፣ የንብረት ክፍፍልን በሚከተለው መንገድ ያከናውናሉ:

በመጀመሪያ፣ ቤቱ የሟች አባት እና የተከሳሽ የጋራ ንብረት መሆኑን እና ከሳሾች የሟች አባት ህጋዊ ወራሾች መሆናቸውን ያረጋግጣሉ።

የንብረቱን ትክክለኛ ዋጋ ለመወሰን ገለልተኛ የንብረት ገምጋሚ እንዲመደብ ትዕዛዝ ይሰጣሉ። ገምጋሚው የቤቱን ወቅታዊ ዋጋ፣ ተከሳሽ ያደረገቻቸውን መሻሻሎች (የሰርቪስ ቤቶች፣ አጥር) እና እነዚህ መሻሻሎች ለንብረቱ ዋጋ ያደረጉትን ጭማሪ በዝርዝር እንዲያቀርብ ይጠየቃል።

• የክፍፍል አማራጮች: ቤቱ በዓይነት ሊከፈል የሚችል መሆኑን ይመረምራሉ። ባለ ሁለት ክፍል ቤት በዓይነት ለመከፋፈል አስቸጋሪ ስለሆነ፣ ብዙውን ጊዜ በዓይነት አይከፈልም።
• የተከሳሽ መሻሻሎች: ተከሳሽ ያደረገቻቸው መሻሻሎች የንብረቱን ዋጋ ከፍ ካደረጉ፣ እነዚህ ወጪዎች ተከሳሽ ከሚወስደው ድርሻ ላይ እንዲቀነሱ ወይም ለተከሳሽ ካሳ እንዲከፈል ሊወሰን ይችላል።
• የፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1261 (2) አተገባበር: ይህ አንቀጽ አንድ የጋራ ንብረት ባለቤት ንብረቱን ሙሉ በሙሉ ለመውሰድ ከፈለገ ለሌላው ባለቤት ተመጣጣኝ ካሳ እንዲከፍል ይደነግጋል። ተከሳሽ በቤቱ ውስጥ ለረጅም ጊዜ መኖሯ እና መሻሻሎችን ማድረጓ የቤቱን ሙሉ ባለቤትነት እንድትወስድ የሚያስችል ጠንካራ ምክንያት ሊሆን ይችላል።
• የኦሮሚያ ክልል የቤተሰብ ሕግ: ይህ ሕግ የጋራ ንብረት ክፍፍልን በተመለከተ ተጨማሪ ድንጋጌዎች ካሉት፣ እነዚያንም ከግምት ውስጥ ያስገባሉ። በተለይም፣ የትዳር ጓደኞች የጋራ ንብረት ክፍፍልን በተመለከተ ያሉ ድንጋጌዎች ለዚህ ጉዳይ አግባብነት ሊኖራቸው ይችላል።

በንብረት ግምቱ እና በሕጉ ድንጋጌዎች መሰረት፣ የሚከተሉትን ውሳኔዎች ሊሰጥ ይችላል:

• ተከሳሽ ቤቱን እንድትወስድ: ተከሳሽ የከሳሾችን ድርሻ ተመጣጣኝ ዋጋ ከፍላ ቤቱን ሙሉ በሙሉ እንድትወስድ ትዕዛዝ ይሰጣል። የከሳሾች ድርሻ የሚሰላው ከንብረቱ አጠቃላይ ዋጋ ላይ ተከሳሽ ያወጣችው የመሻሻያ ወጪ ተቀንሶ ሊሆን ይችላል።
• ንብረቱ እንዲሸጥ: ተከሳሽ የከሳሾችን ድርሻ ለመክፈል አቅም ከሌላት ወይም ሁለቱም ወገኖች በሌላ አማራጭ ካልተስማሙ፣ ቤቱ በግልጽ ጨረታ ተሽጦ ገንዘቡ በወራሾች እና በተከሳሽ መካከል በሕጉ መሰረት እንዲከፋፈል ትዕዛዝ ይሰጣል።

የመጨረሻው የክፍፍል ስርዓት በዋናነት በንብረቱ ባህሪ (በዓይነት መከፈል አለመቻሉ)፣ በተከሳሽ ያደረገቻቸው መሻሻሎች እና በፍትሐ ብሔር ሕግ ቁጥር 1261 ድንጋጌዎች ላይ የተመሰረተ ይሆናል።