एकाधिकार (Monopoly) भनेको बजारको यस्तो अवस्था हो जहाँ कुनै एक फर्म वा उत्पादकले मात्र कुनै वस्तु वा सेवाको उत्पादन र बिक्री गर्छ, जसको कुनै नजिकको विकल्प हुँदैन। यस बजारमा नयाँ फर्महरूलाई प्रवेश गर्नमा उच्च अवरोधहरू (Barriers to Entry) हुन्छन्। एकाधिकारी फर्म मूल्य निर्माता (Price Maker) हुन्छ। एकाधिकार अन्तर्गत सीमान्त आय (Marginal Revenue - MR) र सीमान्त लागत (Marginal Cost - MC) विधिद्वारा अल्पकालीन सन्तुलित मूल्य र उत्पादनको निर्धारण: एकाधिकारी फर्मको मुख्य उद्देश्य नाफा अधिकतम गर्नु हो। यो उद्देश्य प्राप्त गर्न फर्मले MR र MC विधि प्रयोग गर्छ। सन्तुलनको अवस्था: एकाधिकारी फर्मको अल्पकालीन सन्तुलन तब हुन्छ जब सीमान्त लागत (MC) सीमान्त आय (MR) बराबर हुन्छ (MC = MR) र MC वक्रले MR वक्रलाई तलबाट काट्छ। यस बिन्दुमा फर्मले अधिकतम नाफा कमाउँछ। सन्तुलन निर्धारण प्रक्रिया: 1. उत्पादनको परिमाण निर्धारण (Output Determination): एकाधिकारी फर्मले सर्वप्रथम त्यो उत्पादनको परिमाण (Qm) निर्धारण गर्छ जहाँ MC र MR बराबर हुन्छन् (MC = MR)। यो बिन्दुमा उत्पादन गर्दा फर्मको नाफा अधिकतम हुन्छ। यदि MR > MC भएमा, फर्मले थप उत्पादन गरेर आफ्नो नाफा बढाउन सक्छ। यदि MR < MC भएमा, फर्मले उत्पादन घटाएर नाफा बढाउन सक्छ। त्यसैले, MC = MR नै नाफा अधिकतम गर्ने उत्पादनको परिमाण हो। 2. मूल्य निर्धारण (Price Determination): एकपटक नाफा अधिकतम गर्ने उत्पादनको परिमाण (Qm) निर्धारण भएपछि, एकाधिकारी फर्मले सोही परिमाणलाई माग वक्र (Demand Curve) मा हेरेर मूल्य (Pm) निर्धारण गर्छ। एकाधिकारी फर्मको लागि, माग वक्र नै औसत आय (Average Revenue - AR) वक्र हुन्छ। त्यसैले, फर्मले Qm उत्पादनमा माग वक्रले देखाएको मूल्य लिन्छ। यो मूल्य सधैं MR भन्दा बढी हुन्छ। 3. नाफाको अवस्था (Profit Condition): अल्पकालीन अवधिमा, एकाधिकारी फर्मले तीन प्रकारका नाफा कमाउन सक्छ: असामान्य नाफा (Supernormal Profit): यदि सन्तुलन मूल्य (Pm) औसत कुल लागत (Average Total Cost - ATC) भन्दा बढी भएमा (Pm > ATC), फर्मले असामान्य नाफा कमाउँछ। सामान्य नाफा (Normal Profit): यदि सन्तुलन मूल्य (Pm) औसत कुल लागत (ATC) बराबर भएमा (Pm = ATC), फर्मले सामान्य नाफा कमाउँछ। नोक्सान (Loss): यदि सन्तुलन मूल्य (Pm) औसत परिवर्तनशील लागत (Average Variable Cost - AVC) भन्दा बढी तर औसत कुल लागत (ATC) भन्दा कम भएमा (AVC < Pm < ATC), फर्मले नोक्सान बेहोर्छ तर उत्पादन जारी राख्छ किनकि यसले आफ्नो परिवर्तनशील लागतहरू कभर गरिरहेको हुन्छ। यदि Pm < AVC भएमा, फर्मले उत्पादन बन्द गर्छ। संक्षेपमा, एकाधिकारी फर्मले MC = MR हुने बिन्दुमा उत्पादनको परिमाण निर्धारण गर्छ र सोही परिमाणमा माग वक्रले देखाएको मूल्य तोकेर अल्पकालीन अवधिमा आफ्नो नाफा अधिकतम गर्छ।
Business/Management
ScanSolve AI Answer
✅ Correct.
तपाईंले एकाधिकारको परिभाषा र MR-MC विधिद्वारा अल्पकालीन सन्तुलित मूल्य र उत्पादन निर्धारणको व्याख्या सही रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। सबै मुख्य बुँदाहरू समेटिएका छन्।
Was this helpful?
Still stuck on this one?
Ask a follow-up, and the answer starts from this question.
Got a different question?Ask your own question