Haya, nitakusaidia kutatua maswali haya ya Kiswahili. k) Akifisha sentensi ifuatayo; "jichunge akasema musa msimamo wako huenda ukakuathiri sana." Jibu: "Jichunge," akasema Musa, "msimamo wako huenda ukakuathiri sana." $\boxed{\text{Jichunge," akasema Musa, "msimamo wako huenda ukakuathiri sana.}}$ l) Changamua kwa njia ya mishale; "Mwanose alicheka sana alipokuwa akitazama sinema jana jioni." Jibu: Mwanose $\rightarrow$ kiima (subject) alicheka $\rightarrow$ kitenzi (verb) sana $\rightarrow$ kielezi cha namna (adverb of manner) alipokuwa akitazama sinema jana jioni $\rightarrow$ kishazi tegemezi cha kielezi cha wakati (dependent adverbial clause of time) • akitazama $\rightarrow$ kitenzi katika kishazi tegemezi (verb in dependent clause) • sinema $\rightarrow$ shamirisho (object) • jana jioni $\rightarrow$ kielezi cha wakati (adverb of time) m) Tunga sentensi mbili kudhihirisha maana mbili za neno katia. Jibu: 1. Maana: Kuweka ndani/kumimina ndani (to put in/pour in) Mama akatia* maji kwenye ndoo. 2. Maana: Kukata (to cut/chop) Mkulima akatia* miti shambani. n) Andika viambishi vya maneno yaliyopigiwa mstari; "Mwalimu jashiri hujishughulisha katika ukalimani wake." Jibu: • jashiri: Neno hili ni mzizi wa neno na halina viambishi vya awali au tamati vinavyoweza kutenganishwa kwa urahisi katika muktadha huu. • hujishughulisha: hu-* : Kiambishi cha wakati (wakati mazoea) -ji-* : Kiambishi cha kauli (kauli ya kujirejelea/reflexive) -shughuli-* : Mzizi wa kitenzi -sha* : Kiambishi tamati cha kauli (kauli ya kutendesha/causative) o) Ainisha vishazi katika sentensi ifuatayo; "Kila darasa likipunguza kiwango cha kelele idadi ya wanafunzi wanaofaulu wataongezeka." Jibu: • Kishazi tegemezi: Kila darasa likipunguza kiwango cha kelele • Kishazi huru: idadi ya wanafunzi wanaofaulu wataongezeka p) Kwa kutolea mfano onyesha miundo miwili ya ngeli ya LI-YA. Jibu: 1. Nomino zenye kiambishi awali ji- katika umoja na ma- katika wingi. Mfano: jicho (umoja) $\rightarrow$ macho* (wingi) 2. Nomino zisizo na kiambishi awali katika umoja (mara nyingi maneno ya silabi moja au maneno ya kigeni) na ma- katika wingi. Mfano: gari (umoja) $\rightarrow$ magari* (wingi) q) Onyesha uamilifu wa viambishi katika neno lifuatako; Wanapendana Jibu: • Wa- : Kiambishi awali cha nafsi (kinaonyesha mtenda ni nafsi ya tatu wingi - wao). • -na- : Kiambishi cha wakati (kinaonyesha wakati uliopo - wanafanya kitendo sasa au kwa mazoea). • -pend- : Mzizi wa kitenzi (hubeba maana kuu ya kitendo - kupenda). • -ana : Kiambishi tamati cha kauli (kinaonyesha kitendo kinafanywa kwa kutendana/kurejeleana - kupendana). r) Eleza majukumu mawili ya kishazi tegemezi. Jibu: 1. Kishazi Nomino: Kishazi tegemezi kinaweza kufanya kazi kama nomino katika sentensi, kikichukua nafasi ya kiima, shamirisho, au kikamilisho. Mfano: Kwamba alifika* kulinifurahisha. (Hapa "Kwamba alifika" ni kiima.) 2. Kishazi Kielezi: Kishazi tegemezi kinaweza kufanya kazi kama kielezi, kikifafanua zaidi kitenzi, kivumishi, au kielezi kingine katika kishazi kikuu. Huweza kuonyesha wakati, mahali, namna, sababu, au masharti. Mfano: Alikuja alipokuwa amemaliza kazi*. (Hapa "alipokuwa amemaliza kazi" kinaonyesha wakati.)