Sarufi na Matumizi Ya Lugha A: i) Tofautisha ala tuli na sogezi. ii) Tambua sauti zenye sifa zifuatazo. b) Tofautisha silabi wazi na funge. c) Geuza kirejeshi. d) Yakinisha. e) Ainisha viambishi. f) U

SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA A

a)

i) Tofautisha kati ya ala tuli na ala sogezi kwa kutoa mifano mmoja mmoja.
Ala tuli ni sehemu ya chombo cha kutamkia isiyosogea wakati wa kutamka sauti, kwa mfano, kaakaa gumu.
Ala sogezi ni sehemu ya chombo cha kutamkia inayoweza kusogea wakati wa kutamka sauti, kwa mfano, ulimi.

ii) Tambua sauti zenye sifa zifuatazo.

i) Irabu ya chini wastani: $\boxed{\text{/a/}}$

ii) Sauti ambayo ni irabu na konsonati vile vile: $\boxed{\text{Nusu irabu (k.m. /w/, /y/)}}$

iii) Kizulwa- kikwamiza: $\boxed{\text{/ch/, /j/}}$

iv) Sauti tandaze ya mbele, kati ya ulimi: $\boxed{\text{/y/}}$

b) Eleza tofauti iliyopo kati ya silabi wazi na silabi funge.
Silabi wazi huishia kwa irabu (k.m., ka), ilhali silabi funge huishia kwa konsonanti (k.m., mtu).

c) Geuza kirejeshi katika sentensi ifuatayo ili kuleta dhana ya hali ya mazoea.
Sentensi: Wanafunzi ambao wanasoma kwa bidii watatuzwa.
Wanafunzi wasomao kwa bidii watatuzwa.

d) Yakinisha kwa wastani.
Sentensi: Janajike lile halijanunua majitabu mazuri
Janajike lile limenunua majitabu mazuri.

e) Ainisha viambishi awali na tamati waliwao.
Neno: waliwao
Viambishi awali: wa- (kiambishi cha nafsi na ngeli), -li- (kiambishi cha wakati uliopita)
Kiambishi tamati: -o (kiambishi rejeshi)

f) Uganisha sentensi zifuatazo kwa kutumia viunganishi vifuatavyo.

i) Chakula hiki hakina mchuzi. Hakina chumvi.
Chakula hiki hakina mchuzi wala chumvi.

ii) Romeo aliamka. Alitazama saa yake. Akala kiamsha kinywa mbio mbio.
Romeo alipoamka, alitazama saa yake kisha akala kiamsha kinywa mbio mbio.

g) Tofautisha maana ya sentensi zifuatazo

i) Kazi yoyote ni muhimu.

ii) Kazi yoyote ni muhimu.
Sentensi zote mbili ni sawa na zina maana moja kwamba kila aina ya kazi ina umuhimu wake.

h) Tambua kielezi, kivumishi na mnyambuliko wa kitenzi katika sentensi ifuatayo.
Sentensi: Msichana mrembo alikuja upesi akimkimbilia dadake
Kielezi: upesi (kinaeleza namna alivyokuja)
Kivumishi: mrembo (kinaeleza sifa ya msichana)
Mnyambuliko wa kitenzi: -kimbilia (kitenzi 'kimbia' kimenyambuliwa katika hali ya kutendea)

i) Tunga sentensi mbili tofauti ukitumia vitenzi hivi vya silabi moja.
Pa: Mwalimu ampa mwanafunzi kitabu.
La: Mtoto ala chakula chake chote.