Nke a bụ azịza maka Nkeji nke Abụọ, ajụjụ 1-3:
NKEJI NKE ABUO (SECTION TWO)
1. Horo otu n'ime isiokwu ndi a, dee opekata mpe mkpuruokwu nari abuo na iri ise (250) naya
- a) Dee edemede ziputara ilu a: Ukwa ruo oge ya, o daa.
Isiokwu: Ukwa ruo oge ya, o daa.
Ilu a bụ "Ukwa ruo oge ya, o daa" bụ otu n'ime ilu ndị Igbo ji akụzi ihe gbasara ndụ na oge. N'ụzọ nkịtị, ọ pụtara na mgbe mkpụrụ ukwa chara acha, ọ ga-ada n'ala n'onwe ya. Ọ dịghị onye ga-amanye ya ịda tupu oge ya eruo. Nke a bụ eziokwu a na-ahụ anya n'okike.
N'ụzọ ihe atụ, ilu a na-akụzi ọtụtụ ihe gbasara ndụ mmadụ. Nke mbụ, ọ na-akụzi ndidi. Ọtụtụ ihe na ndụ chọrọ ndidi. Ị gaghị amanye ihe ime tupu oge ya eruo. Dịka ọmụmaatụ, nwa akwụkwọ na-agụ akwụkwọ ga-enwerịrị ndidi ruo mgbe ọ gụchara akwụkwọ ya tupu ọ chọọ ọrụ. Ọ gaghị agụcha akwụkwọ taa, echi achọọ ọrụ dị elu.
Nke abụọ, ilu a na-egosi na ihe ọ bụla nwere oge ya. Oge ọ bụla nwere ihe ọ na-eweta. Oge ịgha mkpụrụ dị iche na oge owuwe ihe ubi. Oge ịmụ nwa dị iche na oge ịzụ nwa. Ọ bụrụ na mmadụ anwaa ime ihe na-abụghị oge ya, ọ ga-abụ na ọ gaghị aga nke ọma ma ọ bụ na ọ ga-eweta nsogbu. Dịka ọmụmaatụ, nwata na-agba ọsọ ịlụ di ma ọ bụ nwunye tupu oge ya eruo nwere ike ịbanye n'ime nsogbu.
Nke atọ, ilu a na-akụzi gbasara aka akara aka ma ọ bụ ebumnuche. Dịka ukwa ahụ si ada mgbe oge ya ruru, otu ahụ ka ihe ụfọdụ si eme na ndụ mmadụ mgbe oge ha ruru. Ọ bụghị ihe niile ka mmadụ nwere ike ịchịkwa. E nwere oge ụfọdụ mgbe mmadụ ga-ahapụrịrị ihe ka ọ mee n'oge ya. Ọ bụrụ na mmadụ na-agba mbọ ike, ma ihe anaghị aga nke ọma, ọ ga-enwerịrị ndidi ma chere oge ya.
N'ikpeazụ, ilu a na-agba anyị ume ka anyị ghara ịda mbà ma ọ bụrụ na ihe anaghị aga ngwa ngwa dịka anyị chọrọ. Ọ na-echetara anyị na ihe ọma na-abịara ndị na-eche. Dịka ukwa ahụ si ada mgbe oge ya ruru, otu ahụ ka ihe ọma ga-esi dakwasị anyị mgbe oge ya ruru, ma ọ bụrụ na anyị ejiri ndidi chere ma na-arụsi ọrụ ike. Ya mere, "Ukwa ruo oge ya, o daa" bụ ilu dị omimi nke na-akụzi anyị ka anyị nwee ndidi, ghọta oge, ma kwere na aka akara aka.
2. (a) Gini bu udange?
- Udange bụ akara a na-etinye n'elu ma ọ bụ n'okpuru ụdaume iji gosi ụda olu e ji akpọ mkpụrụokwu ahụ. Ọ na-enyere aka ịmata ọdịiche dị n'etiti okwu nwere otu mkpoputa mana ụda olu dị iche iche na-enye ha ihe dị iche.
2. (c) Deputa udange niile n'ezigbo usoro
- Udange niile n'asụsụ Igbo bụ:
- Udaolu elu (High tone): Akara ya bụ ' (acute accent)
- Udaolu ala (Low tone): Akara ya bụ ` (grave accent)
- Udaolu etiti (Mid tone): Nke a anaghị enwe akara pụrụ iche n'ọtụtụ oge, ma ọ bụrụ na e tinye ya, ọ bụ - (macron).
3. (a) Detuo udi akara udaolu ato ma ziputakwa akara ha
- Udi akara udaolu atọ bụ:
- Udaolu elu (High tone): Akara ya bụ ' (acute accent)
- Udaolu ala (Low tone): Akara ya bụ ` (grave accent)
- Udaolu etiti (Mid tone): Akara ya bụ - (macron) ma ọ bụ enweghị akara.
**3. (b) Tinye akara udaolu dabara adaba n'okwu ndi a