Loke sahityni sngna,vyakhya and laksano aapi tena prakaro vistrut charcha karo in gujrati

લોકસાહિત્ય: સંજ્ઞા, વ્યાખ્યા, લક્ષણો અને પ્રકારો

૧. સંજ્ઞા (Definition):
લોકસાહિત્ય એટલે લોકસમુદાય દ્વારા રચાયેલું, લોકસમુદાય માટેનું અને લોકસમુદાય દ્વારા જીવાતું સાહિત્ય. તે કોઈ એક વ્યક્તિની રચના ન હોઈ, સામૂહિક સર્જન અને પરંપરાગત પ્રવાહનું પરિણામ છે.

૨. વ્યાખ્યા (Explanation):
લોકસાહિત્ય એ સમાજના સામાન્ય લોકોના હૃદયમાંથી સ્ફુરેલી વાણી છે. તે ગ્રામીણ જીવન, પ્રકૃતિ, ધર્મ, સામાજિક સંબંધો, પ્રેમ, વીરતા, કરુણા, હાસ્ય અને રોજિંદા જીવનના અનુભવોને સરળ અને સહજ ભાષામાં રજૂ કરે છે. આ સાહિત્ય લેખિત સ્વરૂપ કરતાં મૌખિક પરંપરા દ્વારા વધુ જીવંત રહ્યું છે. તેમાં લોકજીવનની આત્મા અને સંસ્કૃતિનો પડઘો પડે છે.

૩. લક્ષણો (Characteristics):

• સામૂહિક સર્જન: લોકસાહિત્ય કોઈ એક વ્યક્તિ દ્વારા રચાયેલું નથી હોતું, પરંતુ લોકસમુદાયના સામૂહિક અનુભવો અને ભાવનાઓમાંથી તે આકાર લે છે. સમય જતાં તેમાં ઉમેરાઓ અને ફેરફારો થતા રહે છે.
• મૌખિક પરંપરા: તે મુખ્યત્વે મૌખિક સ્વરૂપે એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચે છે. દાદી-નાનીની વાર્તાઓ, લોકગીતો, કહેવતો વગેરે આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
• અનામી રચના: તેના રચયિતાનું નામ સામાન્ય રીતે જાણીતું હોતું નથી. તે લોકસમુદાયની સંપત્તિ ગણાય છે.
• પરિવર્તનશીલતા: મૌખિક પરંપરાને કારણે તેમાં પ્રાદેશિક અને સમયાનુસાર ફેરફારો થતા રહે છે. દરેક રજૂઆતકાર પોતાની રીતે તેમાં થોડો ઉમેરો કે ફેરફાર કરી શકે છે.
• સરળ અને સહજ ભાષા: લોકસાહિત્યની ભાષા સામાન્ય લોકો સમજી શકે તેવી સરળ, પ્રાદેશિક બોલીઓથી ભરપૂર અને સહજ હોય છે. તેમાં કૃત્રિમતા કે પાંડિત્યનો અભાવ હોય છે.
• લોકજીવનનું પ્રતિબિંબ: તે લોકસમુદાયના રીતરિવાજો, માન્યતાઓ, તહેવારો, વ્યવસાયો, સુખ-દુઃખ, આશાઓ અને ભયને યથાર્થ રીતે રજૂ કરે છે.
• સર્વવ્યાપકતા: તે સમાજના દરેક વર્ગ અને દરેક વયના લોકોને સ્પર્શે છે. બાળકોથી લઈને વૃદ્ધો સુધી સૌ કોઈ તેનો આનંદ માણી શકે છે.
• સંગીત અને લયબદ્ધતા: લોકગીતો, દુહા, છંદ વગેરેમાં સંગીત અને લયનું વિશેષ મહત્વ હોય છે, જે તેને વધુ આકર્ષક બનાવે છે.

૪. પ્રકારો (Types):

લોકસાહિત્યના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

અ) લોકગીતો:
લોકગીતો એ લોકજીવનના હૃદયના ઉદ્ગારો છે. તે જન્મથી મૃત્યુ સુધીના જીવનના દરેક પ્રસંગો સાથે જોડાયેલા હોય છે.

• લગ્નગીતો: લગ્નના વિવિધ પ્રસંગો જેવા કે ગણેશ સ્થાપન, માંડવો, જાન પ્રસ્થાન, કન્યા વિદાય વગેરે સમયે ગવાતા ગીતો (દા.ત., ફટાણા, મંગળ ગીતો).
• ઉત્સવગીતો: તહેવારો અને ઉત્સવો જેવા કે હોળી, દિવાળી, નવરાત્રી (ગરબા), જન્માષ્ટમી વગેરે સમયે ગવાતા ગીતો.
• ઋતુગીતો: વર્ષની વિવિધ ઋતુઓ (વર્ષા, શરદ, વસંત) સાથે સંકળાયેલા ગીતો.
• શ્રમગીતો: ખેડૂતો, મજૂરો, માછીમારો વગેરે પોતાના કામ કરતી વખતે થાક ઉતારવા અને ઉત્સાહ વધારવા માટે ગાય છે (દા.ત., હલરડાં, મજૂરી ગીતો).
• બાળગીતો/હાલરડાં: બાળકોને સુવડાવવા કે રમાડવા માટે ગવાતા ગીતો.
• ભજન/આરતી: ધાર્મિક ભાવનાઓ વ્યક્ત કરતા ભજનો અને આરતીના ગીતો.

બ) લોકકથાઓ:
લોકકથાઓ એ લોકસમુદાયમાં પ્રચલિત વાર્તાઓ છે, જે મનોરંજનની સાથે બોધ પણ આપે છે.

• પશુ-પક્ષી કથાઓ: પશુ-પક્ષીઓને પાત્રો બનાવીને કહેવાતી વાર્તાઓ, જેમાંથી નીતિબોધ મળે છે (દા.ત., પંચતંત્રની વાર્તાઓ).
• પરીકથાઓ: કલ્પના અને જાદુથી ભરપૂર વાર્તાઓ, જેમાં પરીઓ, રાજા-રાણી, રાજકુમાર-રાજકુમારી જેવા પાત્રો હોય છે.
• દંતકથાઓ: કોઈ ઐતિહાસિક ઘટના, સ્થળ કે વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલી, પરંતુ કલ્પનાનો અંશ ધરાવતી વાર્તાઓ (દા.ત., લોકદેવી-દેવતાઓની કથાઓ).
• બોધકથાઓ: સીધો નીતિબોધ આપતી વાર્તાઓ.
• રમુજી કથાઓ: હાસ્ય ઉત્પન્ન કરતી વાર્તાઓ (દા.ત., અકબર-બિરબલ, ગોપાળભંડની વાર્તાઓ).

ક) લોકનાટ્ય:
લોકનાટ્ય એ લોકસમુદાય દ્વારા ભજવાતા નાટકો છે, જે મનોરંજનની સાથે સામાજિક સંદેશ પણ આપે છે.

• ભવાઈ: ગુજરાતનું એક પ્રખ્યાત લોકનાટ્ય સ્વરૂપ, જેમાં વેશ, ગીત, નૃત્ય અને સંવાદો દ્વારા સામાજિક કુરિવાજો પર કટાક્ષ કરવામાં આવે છે.
• રામલીલા/રાસલીલા: ભગવાન રામ અને કૃષ્ણના જીવન પ્રસંગો પર આધારિત નાટ્ય પ્રસ્તુતિઓ.

ડ) લોકનૃત્યો:
લોકનૃત્યો એ લોકસમુદાયના આનંદ, ઉત્સાહ અને ધાર્મિક ભાવનાઓને વ્યક્ત કરતા નૃત્યો છે.

• ગરબા/રાસ: નવરાત્રી દરમિયાન ગવાતા અને રમાતા ગરબા અને રાસ.
• હાલરડાં: બાળકોને સુવડાવવા માટે ગવાતા ગીતો સાથેના હળવા નૃત્યો.
• તિપ્પણી નૃત્ય: સૌરાષ્ટ્રના કોળી અને કણબી સમાજનું લાકડીના ટુકડા (તિપ્પણી) વડે થતું નૃત્ય.
• ઢોલો રાણો: ઉત્તર ગુજરાતનું લોકનૃત્ય.

ઇ) લોકસાહિત્યના અન્ય પ્રકારો:

• દુહા-છંદ: વીરતા, પ્રેમ, શૌર્ય અને નીતિબોધ વ્યક્ત કરતા ટૂંકા કાવ્ય સ્વરૂપો.
• કહેવતો: લોકજીવનના અનુભવોનો નિચોડ રજૂ કરતા ટૂંકા, સચોટ અને અર્થપૂર્ણ વાક્યો.
• રૂઢિપ્રયોગો: ભાષાને વધુ અસરકારક બનાવતા શબ્દસમૂહો.
• ઉખાણાં: બુદ્ધિ કસવા માટે પૂછવામાં આવતા પ્રશ્નો.
• જોડકણાં: બાળકો માટેના લયબદ્ધ અને પ્રાસયુક્ત વાક્યો.
• મરસિયા: મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના ગુણગાન ગાતા શોકગીતો.

આમ, લોકસાહિત્ય એ લોકજીવનનો અરીસો છે, જે લોકસમુદાયની સંસ્કૃતિ, પરંપરાઓ અને ભાવનાઓને જીવંત રાખે છે.