Give two examples of organisms that exhibit each of the following types of movement: (i) ciliary movement (ii) muscular movement (iii) Amoeboid movement. b) Describe any five importance of movement.

Haya Anjela, tuendelee na maswali yako ya biolojia.

09. Toa mifano miwili ya viumbe vinavyoonyesha kila aina ya harakati zifuatazo:

• a) Harakati ya cilia:
  • Paramecium
  • Vorticella
• b) Harakati ya misuli:
  • Binadamu
  • Samaki
• c) Harakati ya Amoeboid:
  • Amoeba
  • Seli nyeupe za damu

10. Eleza umuhimu wowote tano wa harakati katika viumbe hai.

• Harakati huwezesha viumbe kutafuta chakula.
• Husaidia viumbe kuepuka hatari au wanyama wanaowinda.
• Ni muhimu kwa kutafuta wenzi kwa ajili ya uzazi.
• Huwezesha viumbe kutafuta makazi yanayofaa.
• Husaidia katika kutawanya mbegu au spores kwa mimea.

11. Eleza umuhimu wa mifupa (skeleton) katika viumbe hai.
Mifupa hutoa msaada na muundo kwa mwili wa kiumbe. Hulinda viungo muhimu vya ndani kama vile ubongo na moyo. Pia, hutoa sehemu za kushikilia misuli, hivyo kuwezesha harakati. Katika wanyama wenye uti wa mgongo, mifupa huzalisha seli za damu na kuhifadhi madini muhimu kama kalsiamu.

12. a) Kwa nini usafi binafsi na chakula kwa ujumla ni muhimu katika maisha yetu ya kila siku?

• Usafi binafsi ni muhimu kwa sababu huzuia kuenea kwa magonjwa, huondoa vijidudu hatari, na huongeza kujiamini.
• Chakula ni muhimu kwa sababu hutoa nishati inayohitajika kwa shughuli za kila siku, hutoa virutubisho kwa ukuaji na ukarabati wa tishu, na huimarisha mfumo wa kinga wa mwili.

b) Kwa nini utupaji taka ni tatizo katika jamii yetu (pointi 3)?

• Utupaji taka usiofaa husababisha uchafuzi wa mazingira, ikiwemo ardhi, maji, na hewa.
• Taka zilizorundikana huvutia wadudu na panya, na hivyo kusababisha kuenea kwa magonjwa.
• Mrundikano wa taka husababisha harufu mbaya na kuharibu uzuri wa mandhari ya jamii.

13. a) Eleza jinsi seli ya mmea inavyozuia kupasuka inapowekwa kwenye myeyusho wa hypotonic.
Seli ya mmea ina ukuta wa seli mgumu na usio na elastic. Inapowekwa kwenye myeyusho wa hypotonic, maji huingia ndani ya seli kwa osmosis, na kusababisha seli kuvimba na kuongeza shinikizo la turgor. Ukuta wa seli huzuia seli kupasuka kwa kutoa shinikizo la nje linalopingana na shinikizo la ndani.

b) Ni nini kitatokea katika damu ya mpokeaji wakati ameongezewa damu isiyolingana kutoka kwa mtoaji?
Wakati damu isiyolingana inapoongezewa, mfumo wa kinga wa mpokeaji utashambulia seli nyekundu za damu za mtoaji. Hii husababisha kuganda kwa seli za damu (agglutination) na kupasukana kwa seli nyekundu za damu (hemolysis), ambayo inaweza kusababisha athari kali kama vile homa, maumivu, kushindwa kwa figo, na hata kifo.

c) Taja tahadhari tatu zinazopaswa kuchukuliwa wakati wa kuongezewa damu.

• Kupima damu kwa uangalifu ili kuhakikisha damu ya mtoaji na mpokeaji inalingana (blood grouping na cross-matching).
• Kufanya uchunguzi wa magonjwa kwa damu ya mtoaji, kama vile VVU, Hepatitis B na C, na kaswende.
• Kufuatilia mpokeaji kwa karibu wakati na baada ya kuongezewa damu kwa dalili zozote za athari mbaya.

14. Mwanariadha katika mashindano ya kukimbia ghafla alianguka na hakuweza kunyoosha miguu yake kutokana na maumivu makali.

• a) Taja mchakato uliotokea katika mimea na wanyama.

  • Mchakato uliotokea ni upumuaji usio na oksijeni (anaerobic respiration). Katika wanyama, hii husababisha mkusanyiko wa asidi ya lactic, ambayo husababisha maumivu na uchovu wa misuli. Katika mimea, pia hutokea chini ya hali ya ukosefu wa oksijeni.

• b) Eleza jinsi mchakato huu unavyotumika kibiashara na viwandani (pointi 5).

  • Uzaji wa chakula: Hutumika katika utengenezaji wa mkate (chachu hutoa kaboni dioksidi inayofanya mkate uumuke) na vinywaji vyenye pombe (chachu hutoa ethanol).
  • Bidhaa za maziwa: Bakteria hufanya upumuaji usio na oksijeni kuzalisha mtindi, jibini, na bidhaa nyingine za maziwa zilizochachushwa.
  • Uzaji wa nishati: Ethanol inayozalishwa kwa njia hii inaweza kutumika kama mafuta ya mimea (biofuel).
  • Uhifadhi wa chakula: Hutumika katika utengenezaji wa silage kwa ajili ya chakula cha mifugo.
  • Utengenezaji wa asidi za kikaboni: Baadhi ya asidi za kikaboni muhimu hutengenezwa kwa kutumia mchakato huu.

15. Eleza umuhimu wa mambo yafuatayo ya kibiolojia:

• i) Ileum ni ndefu sana

  • Ileum ni ndefu sana ili kuongeza eneo la uso kwa ajili ya ufyonzaji wa virutubisho kutoka kwenye chakula kilichosagwa. Urefu huu, pamoja na uwepo wa villi na microvilli, huhakikisha ufyonzaji bora wa virutubisho.

• ii) Umbo lisilofanya kazi la pepsinogen tumboni

  • Pepsinogen ni umbo lisilofanya kazi la kimeng'enya cha pepsin. Huwa katika umbo hili ili kulinda kuta za tumbo kutokana na kujichimba chenyewe. Hubadilishwa kuwa pepsin inayofanya kazi tu mbele ya asidi hidrokloriki, ambapo huanza kuvunja protini.

• iii) Kamasi (mucus) ndani ya utumbo

  • Kamasi ndani ya utumbo ni muhimu kwa kulainisha chakula ili kisogee kwa urahisi kupitia njia ya chakula. Pia, huunda safu ya kinga inayolinda kuta za utumbo kutokana na asidi kali ya tumbo na vimeng'enya vya usagaji chakula.